Zemaneviy Qırımtatar latin imlâsı

Türkiyede yaşağanlarğa yardım

Qırımtatar elifbesi

 

Zemaneviy Qırımtatar latin elifbesi 31 ariften ibarettir. Şu elifbede Türk ariflerinden ğayrı daa eki arif bar: Ñ ve Q.

Qırımtatar elifbesinde W ve X arifleri yoqtır.

Qırımtatar imlâsında Â işareti qullanıla, Î ve Û işaretleri ise qullanılmay.


Qırımtatar latin imlâsınıñ bazı qaideleri

1) Q ve K arifleri

Q arfi qalın sozuqlarnen (a, ı, o, u) ile yazıla:

Doğruqara, rmızı, qol, quvanç, yazmaq, sıq, çoq, dostluq, aqqında
Yañlışkara, kırmızı, kol, kuvanç, yazmak, sık, çok, dostluk

K arfi ince sozuqlarnen (e, i, ö, ü) ile yazıla:

Doğrukerek, kitap, y, n, terek, birlik, kök, bölük
Yañlışqereq, qitap, qöy, qülmeq, tereq, birliq, qöq, bölüq

İstisnalar

Arap tilinden alınma sözlerniñ bazılarında qi ve iq birikmeleri rastkele: istiqlâl, muvafaqiyet, inqilâp ve daa bir qaç söz

birikmesinen sözler: kâğıt, aveskâr, tükân,…

Rus ve Avropa tillerinden alınma sözlerde Q degil de; tek K arfi yazıla: kontsert, komediya, kurs, uçastka, kapik, kampaniya

 

2) Ğ ve G arifleri

Ğ arfi qalın sozuqlarnen (a, ı, o, u) ile yazıla:

Doğrudalğa, ğıyabiy, uyğun, aytacağım, balığım, dostluğı, qalğan, bazarğa

Yañlışdalga, gıyabiy, uygun, aytacagım, balıgım, dostlugı, qalgan, bazarga

 

G arfi ince sozuqlarnen (e, i, ö, ü) ile yazıla:

Doğrudiger, degil, l, zel, teregi, birligi, ögünde, küçlügim

Yañlışdiğer, değil, ğöl, ğüzel, tereği, birliği, öğünde, küçlüğim

İstisnalar

Rus ve Avropa tillerinden alınma sözlerde Ğ degil de, tek G arfi yazıla:   gazeta, galereya, garaj

 

3) Ñ arfi

3.1) Ñ qayerde yazıla?

a) -ñ, -ıñ, -, -, -üñ seniñ babañ, seniñ kitabıñ, seniñ eliñ, seniñ dostuñ, seniñ közüñ, sen yaptıñ, sen keldiñ

b) -ñız, -ñiz, -ıñız, -iñiz, -uñız, -üñiz, siziñ babañız, siziñ eliñiz, siziñ kitabıñız, siziñ eliñiz, siziñ dostuñız, siziñ közüñiz, aşañız, diñleñiz, qaytıñız, keliñiz, oluñız, köçüñiz, siz yaptıñız, siz keldiñiz

c) -nıñ, -niñ kitapnıñ cıltı, onıñ adı, mektepniñ bağçası, talebeniñ defteri

 

3.2) Ñ qayerde yazılmay?

a) -, -nikitapnı aldım, köyni kördim

b) -nen  olarnen beraber, bir dostumnen yaptım, uçaqnen keldim

c) -dan, -den, -tan, -ten  ondan, şeerden, çoqtan, mektepten

d) -ğan, -gen, -qan, -ken olğan, kelgen, açqan, keçken

 

3.3) Ñ qayerde em yazılıp, em de yazılmayıp ola?

Bu qaideler bir baqışnen mürekkep körünip ola, amma aslında er şey qolaydır. Yazılış, şey ya da areket kimge ait olğanınen bağlı. “saña” ait olsa ñ yazıla, “oña” ait olsa da n yazıla.

a) -sıñ, -siñ, -sın, -sin, -sunsünsen yapasıñ, amma o yapsın; sen ketesiñ, amma o ketsin

b) -ñda, -ñde, -ñdan, -ñden, -nda, -nde, -ndan, -nden:  seniñ yanıñda(n), amma onıñ yanında(n); seniñ mektebiñde(n), amma onıñ mektebinde(n)

c) -ıña, -iñe, -uña, -üñe, -ına, -ine, -una, -üne:   seniñ başıña, amma onıñ başına; seniñ mektebiñe, amma onıñ mektebine; seniñ qoluña, amma onıñ qoluna; seniñ köyüñe, amma onıñ köyüne

 

3.4) Tamırında Ñ arfi bar olğan bazı sözler

añ, añlamaq, beñzemek, biñ, çıñ, eñ, göñül, deñiz, deñişmek, diñlemek, keñ, mañlay, oñ, оñaytlı, soñ, sıñır, siñir, tañ, Tañrı, teñ, şeñ, yañlış, yañğıramaq, yañı, yeñmek, maña, saña, oña, buña, şuña

Diqqat: teñ (=eşit, denk), amma ten (=vücut); oñ (=sağ), amma on (=10); yañı (=yeni), amma onıñ yanı; maña (=bana), amma mana (=anlam);  (msl. eñ balaban, eñ eski), amma en (=genişlik)

İzaat

Yuqarıdaki qaideler osmanlı-arap ya da kiril urufatını bilgenler içün pek qolaydır. İşte:

latin

kiril

arap

q

k

ğ

g

ñ

n

къ

к

гъ

г

нъ

н

ق (qaf)

ك (kef)

غ (ğayn)

گ (gef)

ڭ (sağır kef)

ن (nun)

 

4)  I, O, U ve İ, Ö, Ü arifleri

Qırımtatarca IOU ve İÖÜ arifleri tamam türkçe kibi yazıla.

Doğrusiz, bilmek, eki, kiriş, öz, üst, böcek, cümle, gül, köz, kün, mümkün, şükür, tüşünce, sürgün
Yañlışsız, bılmek, ekı, kıriş, oz, ust, bocek, cumle, gul, koz, kun, mumkün, şukür, tuşunce, surgün

Bunıñnen beraber qayd etmek kerek ki, qırımtatar İÖÜ ve türk İÖÜ biraz farqlıca telâffuz etile. Qırımtatar sesleri türk seslerinden farqlı olaraq qalınca; yani (IOU seslerine yaqınca telâffuz etile).

 

5) Â işareti

 işareti tutuq seslerniñ uzunlığını degil de, tek yımşaqlığını ifade ete.

Türkçeden farqlı olaraq Â yerine A-nı yazmaq mümkün degil.

Doğruezan, Quran, selâm, kâğıt, istiqlâl, lâkin
Yañlışezân, Qurân, selam, kağıt, istiqlal, lakin

 

6) Dudaq aenki: I, İ vs U, Ü

6.1)  3-nci, 4-nci, 5-nci, ... ecada

Aşağıda yazılğan istisnalarnı esapqa almayıp, söz başından 3-nci, 4-nci, 5-nci,... ecalarda, tek I ve İ arifleri yazıla.

Doğrudavulcı, tütüncilik, doğrulıq, duyğulı, yuqusız, rayonım, buyurıñız, öldüriñiz, telefоnım, tüşündirdi
Yañlışdavulcu, tütüncülük, doğruluq, duyğulu, yuqusuz, rayonum, buyuruñuz, öldürüñüz, telefоnum, tüşündürdü

İstisnalar

-uv, -üv, -vuq, -vük yalğamaları: tüşünüv, tüşündirüv, oqutuvnıñ, toplaşuv, ayıruv, becerüvim, ağlavuq

Qoşma sözlerdeki tamırlarnıñ er biri bu qaidege ayrı-ayrı tabi olur. Meselâ: açközlük (aç + közlük), yalıboylu (yalı + boylu); yalıboylusı (yalı + boylusı)

Arapçadan alınma sözler bu qaidege boysunmay (tabi degil). Meselâ: teşekkür, teessüf, tasavur.

 

6.2) 2-nci eca

6.2.1) Ekinci ecada I, İ şöyle yalğamalarda yazıla:

-nıñ, -niñ

-nı, -ni

-ım, -im (“menim” degil de, “men” manasında)

-mız, -miz (“bizim” degil de,“biz” manasında)

-sıñ, -siñ

-dır, -dir, -tır, -tir

-dı, -di, -tı, -ti

-ıp, -ip

-çıq, -çik

-mı, -mi

Doğruonıñ, köyniñ, bunı, közni, men dostım, men Türkim, biz dostmız, biz Türkmiz, sen dоstsıñ, sen ürsiñ, oldım, kördik, uçtı, tüştiñ, toydır, yоqtır, sözdir, tüştir, оlıp, körip, buzçıq, gölçik, çoqmı?, gölmi?

Yañlışonuñ, köynüñ, bunu, köznu, men dostum, men ürüm, biz dostmuz, biz ürmüz, sen dostsuñ, sen ürsüñ, oldum, kördük, uçtu, tüştüñ, toydur, yоqtur, sözdür, tüştür, olup, körüp, buzçuq, gölçük, çoqmu?, gölmü?

 

6.2.2) Başqa yalğamalarda ve sözniñ tamırında ekinci ecada U, Ü yazıla:

Doğrudоğru, çükündir, yolcu, çöplük, köylü, yüzsüz, оnuncı, menim dostum, bizim dostumız, közüñ, közüñiz, yolu, özü, oluñız, dоğurmaq, bölünmek, yоrğun, olsun, külsün, olur

Yañlışdоğrı, çükindir, yolcı, çöplik, köyli, yüzsiz, оnıncı,onuncu, menim dostım, bizim dostımız, köziñ, köziñiz, közüñüz, yolı, özi, olıñız, oluñuz, dоğırmaq, bölinmek, yоrğın, olsın, külsin, olir

 

7) Çeşit-türlü qaideler

7.1) İlk ecada MU- ve MÜ- birikmeleri

Türk imlâsından farqlı olaraq arap tilinden alınğan sözlerde mu-, - tañlay aenkine tabi olıp yazıla:

ekinci sozuq sesi qalın (a, ı, o, u) olsa mu- yazılır,

ekinci sozuq sesi ince (e, i, ö, ü) olsa mü- yazılır.

Doğrumubarek, mudafaa, munasebet, mustaqil, muracaat, mücize, müsibet, müthiş, müit, müessese

Yañlışmübarek, müdafaa, münasebet, müstaqil, müracaat, mucize, musibet, muthiş, muit, muessese

 

7.2) Arap sıfatlarınıñ soñunda -İY birikmesi

Arapçadan alınğan sıfatlarnıñ soñunda uzun [i] -iy şeklinde yazıla.

Diqqat: Qırımtatar imlâsında î işareti yoqtır!

Doğrusamimiy, siyasiy, milliy, edebiy, cenübiy, qaviy

Yañlışsamimi, siyasi, milli, edebi, cenübi, qavi

 

7.3) Ğarbiy tillerinden alınma sözlerde -İYA birikmesi

Zemaneviy qırımtatar tilinde türk -ya yerine -iya yazamız, -syon yerine -tsiya ya da –siya

Doğrucoğrafiya, kampaniya, amfibiya, Almaniya, federatsiya, versiya

Yañlışcoğrafya, kampanya, amfibya, Almanya, federasyon, versyon

 

7.4) Söz soñunda C, V ve NK

Soñunda c bulunğan arapça-farsça sözler türk tilinden farqlı olaraq ç ile yazılmaylar.

Doğrutac, ilâc, borc, muhtac

Yañlıştaç, ilâç, borç, muhtaç

Fars tilinden alınma sözler soñundaki nk birikmesi sozuqnen başlanğan yalğama arttırğanda nk > ng dönüşimi olmaz.

Doğrurenki, cenki, Frenki
Yañlışrengi, cengi, Frengi

Ğarbiy halqlar tillerinden alınma sözler soñunda kelgen v söylevde f kibi eşitilse de aslında olğanı kibi yazılır.

Doğruaktiv, pozitiv, kollektiv
Yañlışaktif, pozitif, kollektif

 

8) Qoşma ve ayrı yazılışı

8.1) -mı / -mi affiksi

Türkçeden farqlı olaraq - / -mi affiksini sözge qoşıp yazıla.

Doğrubarmı?, doğrumı?, bilesiñmi?, duşmandırmı?

Yañlışbar mı?, doğru mı?, bilesiñ mi?, duşmandır mı?

 

8.2) bir, ep, er, iç sözlerinen birikmeler

Türk tilinden farqlı olaraq bireper sözlerinen birikmeler ayrı-ayrı yazıla.

Doğruep bir, er bir, er kes, iç bir, bir qaç, bir çoq

Yañlışepbir, erbir, erkes, içbir, birqaç, birçoq

İstisna: biraz

 

8.3) Çift sözler

Türk tilinden farqlı olaraq çift sözler defis vastasınen yazıla.

Doğru: bir-birini, bir-de-bir, dos-doğru, bem-beyaz, bom-boş, yavaş-yavaş, yaş-qart

Yañlış: birbirini, bir de bir, dosdoğru, bembeyaz, bomboş, yavaş yavaş, yaş qart

Pin It